Istota Boża – określenie istoty Boga

1. Zastanawiając się podobnie nad tym, co poza Bogiem istnieje, poznaliśmy, że:
   1. Podczas gdy wszystkie rzeczy na świecie nie są konieczne, jedynie Bóg, jako przyczyna wszechrzeczy, istnieje koniecznie, bo gdyby On nie istniał, nic by też istnieć nie mogło,
   2. Kiedy wszystko na świecie istnieje dlatego, ponieważ byt: swój od Boga otrzymało – sam tylko Bóg przez nikogo nie został stworzony, bo skoro nic przed Nim nie istniało, nic Go też stworzyć nie mogło – a więc On tylko, jedyny musiał istnieć zawsze,
   3. Tego zaś istnienia swego nie może Bóg nikomu zawdzięczać, tylko sobie, tj. swej własnej istocie; innymi słowy -Bóg jedyny istnieje z siebie, czyli mocą własnej istoty. – Nie znaczy to zatem, iżby Bóg miał uczynić siebie samego, bo gdyby siebie uczynił, miałby początek, a to jest niemożliwe, gdyż musiał istnieć zawsze. Zresztą gdyby Bóg uczynił siebie, działałby, zanimby istniał – a to sprzeciwia się sobie. „Bóg istnieje z siebie”, tzn. że sama Jego natura wymaga, aby istniał, że naturą Jego jest istnieć; stąd też to „istnienie z siebie” jest właśnie istotą Boga.

      Jakże słusznie przeto Stary Zakon nazywa Pana Boga hebrajskim słowem „Jahwe”, które w języku polskim znaczy „istniejący”, a więc taki, którego istotą jest konieczne istnienie, -Tym też imieniem sam Bóg nazwał siebie. Kiedy bowiem Bóg wysłał Mojżesza do Żydów, aby ich wyprowadzić z niewoli egipskiej, Mojżesz zapytał: „Cóż im powiem, jeśli im rzeknę, że Bóg ojców waszych wysłał mię do was – a oni się zapytają: jakie jest imię Jego?”. Wtedy „rzekł Bóg do Mojżesza: Jam jest którym jest. Tak powiesz Synom izraelowym: Który jest, posłał mię do was” (Wyjść 3, 13-14). – „O jakie to wzniosłe słowo – woła z zapałem  Laforet – słowo najgłębsze i najpiękniejsze, powiedziane o Bogu! «Jam jest», oto imię Boga Mojżeszowego, Jego imię własne, które przedziwnie wyraża Jego prawdziwą istotę i odróżnia Go najbardziej od wszystkich innych bytów, a w szczególności – od bogów pogańskich”. Słowo „Jam jest” nic bowiem innego nie oznacza, jak tylko to, że kiedy inne jestestwa na świecie mogą być łub nie być, Bóg jest jedynym bytem, który musi istnieć, dla tej przyczyny, że istnienie jest Jego istotą.

      „Bóg istnieje sam z siebie” znaczy nie tylko, że ma swój byt od siebie, ale że nie zależy, ani zależeć nie może od żadnej przyczyny – że nie ma żadnej istoty, która by mogła ograniczać Jego wolność lub sprzeciwiać się Jego działaniom. Wynika to z tego, że Bóg jest pierwszą przyczyną wszechrzeczy, bo gdyby Bóg od jakiejkolwiek przyczyny zależał, nie On byłby pierwszą przyczyną, ale ta przyczyna, od której by On zależał.

      Z głównego zatem przymiotu Boga, iż „sam z siebie istnieje”, wypływa jako konieczny wniosek, że Bóg jest jedyną istotą w najzupełniejszym słowa znaczeniu niezależną, czyli bytem bezwzględnym – absolutnym.

2. Ta zupełna niezależność Boga, czyli Jego istnienie z siebie jest dlatego głównym przymiotem Boga, albowiem: a) wyróżnia Go od wszystkich innych bytów, b) jest podstawą wszelkich doskonałości Bożych i najlepiej określa istotę Boga.
   1. Niczym tak nie różni się Bóg od innych istot, jak tym, że z siebie istnieje. Jeśli bowiem powiemy że Bóg jest najświętszy, najmędrszy, najpotężniejszy, to – według naszego pojmowania -także stworzenia mogą mieć coś ze świętości, mądrości i potęgi w sobie, choć wiemy dobrze, że między świętością łub mądrością Boga a człowieka jest nieskończona różnica. Jednakże żaden umysł stworzony nie pojmie, jak mogłaby jakaś rzecz na świecie „istnieć z siebie”. Pod tym względem nie może więc być najmniejszego podobieństwa między Stwórcą a stworzeniem. Dlatego „istnienie z siebie” jest najbardziej charakterystyczną cechą Boga, Iż wyróżnia Go istotnie od wszystkiego, co nie jest Bogiem.
   2. „Istnienie z siebie” jest zarazem korzeniem, z którego wyrastają wszystkie przymioty Boże, źródłem i podstawą wszelkiej doskonałości w Bogu; ono całkowicie Boga stanowi, bo wszystko, co się da powiedzieć o Bogu, bez tej doskonałości nie może być zrozumiane. Na zapytanie bowiem, dlaczego Bóg jest święty, mądry, wszechmocny odpowiadamy: bo „istnieje z siebie”, a jako byt niezależny i bezwzględny musi posiadać w sobie wszelką doskonałość, lecz na zapytanie: dlaczego Bóg istnieje z siebie, nie mamy już żadnej odpowiedzi, prócz powtórzenia tej samej prawdy, iż istota Jego wymaga, aby istniał, a przeto musi istnieć mocą własnej istoty – czyli „z siebie”.
   3. Ponieważ „istnienie z siebie” najlepiej uzasadnia całą doskonałość Boga, przeto streszcza tym samym wszystkie Jego przymioty i najjędrniej określa istotę Boga.

Ten przymiot zaiste musi najlepiej określać istotę Bożą, skoro sam Bóg użył go, aby wyrazić, kim jest!

Uwaga. Przystępując do omówienia poszczególnych przymiotów Bożych, zaznaczamy, że jedne z nich mają na względzie samą istotę Boga, więc to, że Bóg istnieje sam z siebie, że jest nieskończenie doskonały, niezmienny, istotą pojedynczą, duchową, niezmierzoną, wieczną i że jest jedyny – inne przymioty odnoszą się do życia i działania Bożego: są to przymioty rozumu i woli Bożej, ale ponieważ nie należą one ściśle do zakresu apologetyki, poprzestajemy na omówieniu przymiotów, odnoszących się do istoty Boga.